«نقدي بر نگاه مصلحتي به رسمالخط كوردي»
«نقدي بر نگاه مصلحتي به رسمالخط كوردي»
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
نوشتار، معمولاً از گفتار كهنهتر است؛ بدين معنا كه زماني نوشتار و گفتار منطبق برهم بودهاند؛ يعني همانگونه كه ميگفتهاند مينوشتهاند، اما به دليل پويايي زبان، گفتار به مرور زمان تغيير ميكند اما نوشتار تغيير نميكند و اين امر باعث ايجاد اختلاف در شكل گفتاري و نوشتاري كلمه ميشود؛ مثلاً زماني در زبان فارسي «خواهر» را xwâhar تلفظ ميكردند و به همان شكل هم آن را مينوشتند اما امروزه اين كلمه را گرچه به همان شكل قديم مينويسند اما به صورت xâhar تلفظ ميكنند. در رسمالخط انگليسي نيز به دليل مرور زمان و ايجاد اختلاف در گفتار و نوشتار اين موضوع ديده ميشود و چون سنتي ناگزير بر دوش رسمالخط انگليسي سنگيني ميكند.
با اين مقدمه، به سراغ اين بحث ميرويم كه غرض از وضع رسمالخطي نوآيين براي زبان كوردي اين بود تا اين زبان، رسمالخطي داشته باشد كه واقعاً منطبق بر شكل گفتاري و واقعي واجهاي آن باشد و لذا پس از مدتها كش و قوس و بعضي اختلافات، اين تلاشها به وضع رسمالخط كوردي تقريباً واحدي ختم شده است؛ رسمالخطي كه حروف آن، عمدتاً منطبق بر واجهاي كوردي سوراني است و البته فاقد بعضي از واجهاي گويشهاي كوردي ديگر. مثلاً در كوردي جنوبي (ايلامي، كرمانشاهي، لكي و ...) واج يا صدايي داريم كه آن را به صورت «ۊ» مينويسيم و در كلماتي همچون: خۊن و هۊر و مانند آن، از آن استفاده ميكنيم. براي انعكاس اين واج در رسمالخط معيار و معروف كوردي، حرف يا نشانهاي وضع نشده و به همين دليل، دست كم دو ديدگاه در اين مورد وجود دارد:
يك: ديدگاهي كه هرگونه عدول از رسمالخط وضع شده را جرمي نابخشودني، و آن را دستمايهي اختلاف و تشتت و برانگيخته از انگيزههاي سياسي و فلان و بهمان ميداند و معتقد است ميشود به جاي آن از نشانهي «ۆ» يا « وي» استفاده كرد.
و دو: ديدگاهي كه نگارندهي اين سطور و قاطبهي فعالان ادبي و زباني كورد در ايلام و كرمانشاه بدان معتقدند، و آن اين است كه چون رسمالخط بايد منطبق بر واقعيتهاي زباني و علمي باشد و نه مصلحتجويي و حفظ سنت و نظير آن، بايد براي اين واج، حرفي مشخص و متمايز تعريف شود، همانگونه كه سالهاست از نشانهي «ۊ» استفاده شده و ميشود. اين ديدگاه مقبوليت و كارايي خود را در عمل و چالشهاي علمي نيز نشان داده است، چنانكه انستيتو كردشناسي دانشگاه كردستان هم پس از برگزاري دست كم دو جلسه با حضور زبانشناسان و استادان دانشگاه و بيان مخالفتها و موافقتهاي موافقان و مخالفان، آن را به رسميت شناخت، چرا كه اين واج، شاخصهاي لازم را براي شناخته شدن به عنوان واج داشت؛ شاخصهايي چون: مميز معني بودن؛ (منظور از مميز معني بودن آن است كه با تغيير اين واج معناي كلمه تغيير كند) كه واج مذكور اين خصيصه را دارد، والبته حائز ديگر شاخصها هم بود، شاخصهايي چون فعال بودن واج در كلمات بسيط و نيز داشتن بسامد لازم.
من دلايل مخالفتم را با بهكارگيري نشانهي «ۆ» در كانال «دهروهچ» به نشانياي كه در ذيل اين نوشتار آمده است، آوردهام كه تكرارشان اندكي ملالآور است. آنجا گفتهام كه نشانهي «ۆ» در كوردي سوراني خود نشانهي واجي مشخص است و اگر آن را براي انعكاس واج /ۊ/ بياوريم علاوه بر نقض فلسفهي وضع رسمالخط كوردي كه تطابق يكبهيك است، باعث غلطخواني و كژنويسي ميشويم و نقض غرض ميشود؛ اخيراً هم بعضي از فعالان ادبي نزديك به ديدگاه يك، براي نگارش واج /ۊ/ از دو حرف تركيبي «وي» استفاده ميكند كه غلط مضاعف است، هم قاعدهي تطابقيك به يك را نقض ميكند و هم عامل بدخواني ميشود. منظور از تطابق يكبهيك اين است كه رسمالخط خوب، رسمالخطي است كه براي هر صدا يا واج يك حرف يا نشانه داشته باشد، به عنوان مثال، در رسمالخط فارسي براي نوشتن واج /ز/ از حروف «ز، ظ، ذ، ض» استفاده ميشود كه مشخص است چه مقدار ميتواند اين امر منشا بدخواني و بدنويسي شود.
وقتي كه به معتقدان ديدگاه اول ايراد وارد ميكنيم كه چرا واقعيتهاي علمي و زبانشناسي را ناديده ميگيريد، نوعي مصلحتگرايي را پيش ميكشند كه لازم است براي حفظ اتحاد كوردها رسمالخط هم يگانه باشد؛ پيداست اين دليل به هيچ وجه قابل قبول نيست،رسمالخط كوردي معيار و فراگير، بايد داراي تمام نشانههاي واجي ساير گويشها كوردي باشد، به دلايلي كه باز در مطالب قبليام مفصلا بدان پرداختهام. باري اگر قرار بود مسلمات علمي و زباني فداي سنت و مصلحتهاي ديگر شود، اصولاًچه نيازي به تغيير رسمالخط بود؟!
من معتقدم كه اين ديدگاه منجر به سلطهي ديدگاهي عاميانه و غيرعلمي بر رسمالخط، و باعث تشتت در كوردينويسي و پريشاني خوانندگان متون كوردي ميشود و حاصلي جز به هدررفتن تلاشهاي فعالان زباني و ادبي حوزهي كوردي جنوبي نخواهد داشت.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ظاهر سارايي
https://t.me/darwachdariche
