مثنوی غزلی از کیومرث مرادی

اشاره :

کردی رایج در دهلران و آبدانان و زرین آباد ، شاخه ای فرعی است از کردی جنوبی که ویژگی های خاص خود را دارد . این گویش آخرین مرز زبان کردی در جنوب نواحی کرد نشین ایران محسوب می شود . شاعران این حوزه از زبان کردی در سال های اخیر تلاش های فراوانی در راه احیا  و رونق این زبان مبذول داشته اند که کیومرث مرادی ، از آن جمله است. در زیر مثنوی - غزلی  از کیومرث مرادی تقدیم علاقه مندان می شود . کیومرث مرادی شاعری است که هم شعرفارسی را خیلی خوب می گوید و هم در شعر کردی تواناست . طبعش روان و ضمیرش زلال است . ممکن است خواننده در ابتدا علاوه بر غرابت زبانی  به واسطه ی تازگی طرح شعر ، مضامین نو ، استعاره  و تشیبهات تازه ای که در آن وجود دارد اندکی با مشکل مواجه شود لذا اندکی شکیبایی استفاده از شرح واژگان ، و خوانش دو یا چند باره ی شعر لازم است، آن وقت خواهد دید که با شعر لطیف و عمیقی روبه رو هستید.

 

لێوه مۆیه­که ، کافر مۆیه­که

 

زه­ړه­ێ  زخاڵ و پړووشه­ێ[1] ته­شم [2]

نه­ڤه[3] تو خوه­شاڵ  ، نه  ڤه  خوه­م  خوه­شم

 

نه هووشم  ڤه­رێ[4] چه­وه­ێل مه­سێ

نه له­رزێ دڵم  وه عشق  ِ  که­سێ

 

نه په­ریزاێه­ێ[5]  هه­واسم  ڤه رێ

نه ئه­شاره­ێل ِ  ئه­شاره که­رێ[6]

 

ده­مته­قه­ێ [7]رووز و قسه­ێ غروم [8]

بیلا شه­و ڤه شه­و ده­مته­قه بووم

 

قڵاێ گوم بیه­ێ  ته­ئریک  شه­وێکم [9]

ئه­سر چکیایه­ێ گووشه­ی چه­وێکم [10]

 

پریسکه­ێ[11] ته­شم ، زه­ړه­ێ زخاڵم

داخ  بێکه­سی  بیه   ڤه داڵم

 

بێ نۆ نشۆن ِ  خه­م  ڤه  کۆڵێکم [12]

ته ژگا [13] گوم­بیه­ێ  ماڵ  ِ چۆڵێکم [14]

 

هه­ر که  ئێچه[15] خوه­س ، پړ ژه  به­ڵا  بوو

پړ ژه  ړوو  وه  ړوو ،  قیړه­ێ قڵا بوو

 

ده­سه­ڵ  زه­ړ  بنه­ێ  بو ِێ   ڤه  زخاڵ[16]

حه کیمێ [17]بچوو ، داخێ  ڤه  جا بوو

 

هه ر که ئێچه خوه­س  باێنه [18] ده ماڵێ

تاڵه­ێ بسووزێ ،  به­ختێ  سیا  بوو

 

ڤه هه­ر جا  بچوو ، هیچێ  ڤه هیچ نه­و

ده­سێ  په­تی بوو  ئه­ر پاتشا  بوو

 

شاێ ِ  خوراسۆ [19] نه­ړه­سێ  داێێ [20]

ئه­گه­ر  شه­و ئوو ړوو ده­س وه  نقا بوو[21]

 

بار­ێ چه­فته­و بوو گړگړ بشێوێ

تا  ڤه جا ړه­سێ هه­ێ سه­نگه­تا [22] بوو

 

ڤه نازاو دیاێ  رێخێ  ده  که­وشێ[23]

باڵا بڵێن ِ  جۆمه  بنه­وشێ[24]

 

نفرین  ده­مێ  ره­حمه­ت و شکره

تاڵ  زڵفه­که­ێ ته­زبیح  زکره

 

قبڵه­ێ  دینمه  ئه­و بڵۊ[25] نازه

خاک  جاپاکه­ێ  مۆێر[26] نه­مازه

 

چه­ن ئه­و قاوه­ێل[27] ئه­ڵ شۆ رشیاێه

دار ِ بڵێن  شاخه­ێل چه­میایه [28]

 

چی بارێ گه­نم  سه­ر خه­رمه­جاێ[29]

شه­ن ِ په­نجه­که­ێ[30] داێه سه­م  ڤه  باێ

 

دره­وم  دکرد  ڤه چه­و ړاسێ

هه­ر  برمێ[31] ئژه­ێ بۊه  وه  داسێ

 

چی شړه­ێ وارۆ[32] ، چی ئه­ور ڤه­هار

میه­ل رشیاوین[33] ، ئه­ژ تێوڵ [34] ئه­ۊ خوار

 

ئه ڵ ڤه­راوه­رێ [35] میه­ل  رشیاێه

چی میله­ێ زندۆ  یه­ک یه­ک کیشاێه [36]

 

ئه­ڤی سه­ێل دکرد[37] ، منیش  ئه­و ته­رزه

سه­رم  ڤه نه­زر ئه­و باڵا  به­رزه

 

شیرین  ِ نازم ، ده­سێ نه­ێکومێ [38]

هه­ر چی  ئاسۆنه که­فن ده دۆمێ[39]

 

سه­ێل ِ  تۊ که­رێ ،  یه­ک ِ تر خوازه [40]

ده  نه­و عاشقی  فره رند بازه [41]

 

نێم  [42]زمسۆنه ، نێم تاوسۆنه

لێوه­م  کردینه ، ده­ی بیاوونه

 

گړێ [43] نیه­سه­ت گړ کۆچکه­ێ[44] هه­سه­ت

هه­ێ­گا  دیمه­سه­ت ، هه­ێ­گا  نه­یمه­سه­ت [45]

 

قرمزی لێوه­و ، درازی  قاوه [46]

عسکۆ که فتۊوی ، ده نه­و  ِ ئاوه [47]

 

چه­وت ړن دیا عه کسه ړێ دکرد [48]

ره­نگ میه­لێ ئه­وه  سێ  دکرد [49]

 

هه­ێ ک ړێ  که­رێ [50] عه­کسه­که جمێ

یه­ێ مۆێ[51] شێتێ  که­فێ ئه­ڵ دمێ [52]

 

هه­ێ ک  گز دکرد[53] ، ئه­ڵ یه­ێ جا دمه­ن

مۆێه  نک دیا ، عه­کسه د شیوه­ن [54]

 

وه حه­ق عه­لێ و عه­کسه­ێ ده ئۆوێ

خه­م مژدنگێ  بۊوه  قله­وێ[55]

 

تا ک نه­جمێ بارێ نه­وه­سێ

ئووه  چنگ داوی  ده هه­ر دۊ ده­سێ [56]

 

قڵا په­ړ نێا باینه ،  قۆ نێ­کرد [57]

ئه­فته­و  ئووسیاوی  ئوو غرۆ نی­کرد [58]

 

شه­ێتۆ بړ بۊوی ، نێلړێ زۆنێ

خودا  ماسیاوی  ده ئاسمۆنێ [59]

 

ئه­وی  نیه­سه­ێ ، ئۆ وه که­ێ هه­سه­ێ

شوون عه­کسه­که­ێ چۆوه­که­ێ هه­سه­ێ[60]

 

ئه­ڤی جمیۆوی  ده نیمه شۆوێ

مۆیه  مژ نۆوی  ئه­ڵ  جاکه­ێ  لۆوێ [61]

 

•  

لێوه مۆیه­که ، کافر مۆیه­که

داوی  ئه­ڵ سیم ئاخر  مۆیه­که [62]

 

 

 

 

 

---

[1] - جرقه­ی آتش ، اخگر .

[2] - آتش .

[3] - و . معادل " وه " در کردی ایلامی . به .

[4] - می بَرد .

[5] - پریزاده .

[6] - نه اشاره­ی اشاره کننده­ای .

[7] - نقل محافل بودن .

[8] - غروب .

[9] - کلاغی گم شده در شبی سیاه هستم .

[10] - اشکی فروچکیده از گوشه­ی چشمی هستم .

[11] - اخگر .

[12] - بی نام و نشانی غمبارم .

[13] - آتشگاه ، اجاق .

[14] - خالی و متروک .

[15] - این چنین .

[16] - دست به طلا بزند زغال شود .

[17] - پزشک .

[18] - جغد .

[19] - شاه خراسان ، کنایه از امام رضا (ع)

[20] - به دادش نرسد .

[21] - "نقا" به معنی دعاست . هر چند دست به دعا باشد .

[22] - کج . الهی که بارش همیشه کج باشد .

[23] - با ناز می آمد و ریگی به کفش داشت .

[24]- بالا بلندی که لباس بنفش پوشیده بود .

[25] - بلند .

[26] - مهر .

[27] - زنان کرد در استان ایلام تا سال های نه چندان دور دودسته از موی خود را از بناگوش فرو می هشتند که آن را " قاو " می­گفتند. به تسامح می توان آن را " طره " تعبیر کرد . معنی مصراع : با آن دو دسته مویی که بر شانه هایت فروریخته اند ... .

[28] - درخت بلند شاخه خمیده .

[29] - خرمنگاه .

[30] - پنجه­ها را به چنگگ کشاورزان تشبیه کرده­است .

[31] - ابرو . هر ابرویش تبدیل به داسی شده است . ئژه : از او .

[32] - باران .

[33] - موهایش پایین آمده بودند .

[34] - پیشانی .

[35] - برابرش .

[36] - تشبیه تازه­ای است . موهای فروهشته­اش را به میله­های زندان تشبیه کرده است .

[37] - او نگاه می کرد ، من هم به همان شکل نگاهش می کردم .

[38] - دستش آرام نمی گیرد .

[39] - شکارهای آسان ( عاشقان خام ) به دامش می افتند .

[40] - به تو می­نگرد و خواهان کس دیگری است .

[41] - در کار عاشقی خیلی رند است .

[42] - نمی دانم .

[43] - مدتی .

[44] - مدت زمانی کمی .

[45] - انگار تو را دیده ام یا ندیده ام . منظوراین است که مدت دیدار چنان کوتاه بوده که دیدنت به ندیدن شبیه بوده است .

[46] - سرخی لب و درازی طره ی زلف .

[47] - عکسشان درون آب افتاده بود .

[48] - چشم­هایت مبهوت شده بود و همه چیز را متفاوت می دید . تصویرت درون آب متحرک بود.  " رن دیا " تا حدودی معادل " رنگی فنگی " در کردی ایلامی است .

[49] - اغراق قشنگی است . موهای سیاهت آب را سیاه می کرد .

[50] - هنگامی که به راه می افتد ، تصویر هم با او به راه می افتد .

[51] - ماهی . ماهی دیوانه .

[52] - به دنبالش حرکت می­کرد . ماهی هم شیفته­ی تصویر معشوق شده بود .

[53] - خیره می­شد .

[54] - ماهی نک می زد و تصویر را آشفته می کرد .

[55] - به حق علی (ع) و تصویر قشنگ معشوق  سوگند که خم مژگانش تبدیل به قلابی شده بود .

[56] - آب دو دستی تصویر یار را چسبیده بود مبادا  که برود. شاعر مضمون بدیعی آفریده ، معشوق چنان دلرباست که حتی آب و ماهی هم شیفته­ی تصویر او می­شوند والبته این اغراق درست هم هست چون تصویردرآب است و از او جدا نیست ؛ ماهی هم تصویررا واقعی پنداشته است . و این نکته­ای است که  جنبه­ی آموزشی دارد . اغراق وقتی زیباست که محملی و تاویلی بر راست بودن داشته باشد . سعدی گفته است : میان ماه من تا ماه گردون / تفاوت از زمین تا آسمان است . این اغراق زیباست زیرا علاوه براغراق درزیبایی معشوق فاصله­ی واقعی ماه آسمان و ماه سعدی به اندازه­ی زمین تا آسمان هست ! چنین اغراق­هایی زیباست و گرنه هر سست خیالی می تواند آسمان و ریسمان را به هم ببافد .

[57]- كلاغ  پر نمی زند و جغد نمی خواند ؛ سکوت محض .

 

[58] - خورشید ایستاده بود و غروب نمی کرد .

[59] - شیطان دچارلکنت شده بود و نمی توانست حرف بزند ؛ خدا هم به  سکوت گراییده بود .

[60] - یار پیدایش نیست اما تصویر او جای نگاهش در آب پیداست .

[61] - یار نیمه شبی رفته بود اما ماهی هم چنان لبش را جای لب او در آب می گذاشت .

[62] - دیوانه ماهی ! کافر ماهی !!! ماهی به سیم آخر زده بود !