"تروسکه¬ی¬ زانیاری" له سه ر مێژوو ، زوان و ئه¬ده¬بی کوردی ئیلام(وتووێژ له ته¬ک زاهر سارایی)

"تروسکه­ی­ زانیاری"

^{له سه ر  مێژوو ، زوان و ئه­ده­بی  کوردی ئیلام}

^{(وتووێژ له ته­ک زاهر سارایی)}

^{کامران  رﮦحیمی}

^{پێشه­کی:}

^{تا ئێستا له بارﮦی  ئیلام و کوردی فه­یلی­­دا، هه­رکه­سێک  به گومان و روانگه­ی  خۆی  باس کردووه ، به­ڵام  به داخه­وه  هێشتا به شێوﮦی راستکانی وزانستی ، توێژینه­وه و په­یجۆری له بارﮦی  ئه­م هۆزه نه کراوه. به­م هۆیه­وه وت­ووێژێک له ته­ک یه­کێک له نووسه­ران وشاعیرانی ناوچه­ی ئیلام ئاماده کراوه ، تا راستیه­کان له سه­ر زاراوه و داب و نه­ریت و مێژووی کوردی فه­یلی روون ببێته وه .}

^{«زاهر سارایی » له ساڵ 1343 هه­تاوی له شاری ئیلام له دایک بووه و دیپلۆمیش هه­ر له وێ وﮦرگرتووﮦ، جا لیسانس و فه­وقی لیسانسی  ئه­ده­بیاتی فارسی  له زانستگاکانی عه­للامه ته­باته­بایی تاران وچه­مرانی  ئه­هواز ته­واو  کردووه ؛ ئیسته­ش دوای 25 ساڵ ده­رس وتن له دواناوه­ندی و زانستگاکانی ئیلام خانه­نشین بووه. سارایی دﮦسه­ڵاتی له هۆنینه­وﮦی هۆنراوه به  دوو زوانی کوردی و فارسی هه­یه . هه­ر  ئه­وﮦنده که له گه­ل شیعر وئه­ده­بی فارسی ئاگاداریی هه­یه؛ پتر له­وه  له سه­ر  زوانی دایکی خۆی  سه­رنجی داوه و کۆڵێوﮦ. له بارﮦی شیعریشه­وه  ته­نیا  ئه­م رسته  به­سه  که  وﮦک کانی به­هاران  جۆش  ده­خوات و تینویه­تی  گوڵ و بوڵبۆڵێ  باخچه­ی ئه­دﮦبی  کوردﮦواری  دﮦشکێنێت .}

 

•   ^{مێژووی سیاسی و جوغرافیای ناوچه­ی ئیلام بۆ زۆربه­ی لیکۆڵێنه­ران و نووسه­ران روون نیه ؛ له­م بارﮦوه  بۆمان فره­تر قسه بکه­ن؟}

 ^{له بارﮦی مێژووی پارێزگای ئیلام  له  کتێبێکم به ناوی " شاعیری دونده­کانی ته­م گرتوو –  (شاعر قله های مه آلود)ساقکردنه­وه ،وه­رگێڕان و راڤه­ی شیعره­کانی غولام­ره­زا خانی ئه­رکه­وازی ، چاپی یه­که­م ،گویه ، تاران) به تێرو ته­سه­ل باسم کردووه . لێرﮦدا به کورتی بۆتان دووپاتی دﮦکه­مه­وه .}

^{ئیلام به شێ له ناوچه­ی زاگرووسه  که  له  مێژﮦ  ناوﮦندی ژیان و جێگه­ی شارستانیه­تی هۆزﮦکانی جۆراجۆر بووه ، وﮦکو : کاسیه کان و گوتیه کان و ... سه­ردﮦمێک به­شێک له «عیلام»ی مێژین بووه ؛ به تایبه ت  زﮦمانێ  که عیلامیه­کان  دﮦسته­ڵاتدار بوون . هه­روﮦها  ئاسه­واری  کاریگه­ری حکومه­ته کانی تر، وﮦکو : " ئاشووری " له­وێ  ده­بینرێ ، که  بۆ نموونه دﮦتوانین به به­رده نووسه­کانی پاشای ئاشوور له ناوچه­ی " گوڵ گوڵ "ی ئه­رکوازی مه­ڵکشاهی ئاماژه پێ بکه­ین ، که  له­وێ باسی داگیرکراوﮦکان و چۆنیه­تی شانازیه­کانی خۆی کردووه .}

^{دوای رووخاندنی عیلامی باستان ، به دﮦستی ئاشووریه­کان و دﮦسه­ڵات گرتنی هۆزﮦکانی ئاریایی ، وﮦکو ماد و هه­خامه­نشی، پارێزگای ئیلام  به­شێک  له­و حکومه­تانه بووه ؛ به تایبه­ت  له دﮦورﮦی ساسانیان زۆر گرنگ بووه ؛ چون پارێزگای ئیلام زۆر نزیکی پایته­ختی ساسانی و رێگای هات و چۆی شارﮦکانی گرنگی ئه­و  سه­ردﮦمه  بووه .}

^{هه­روﮦها  دۆڵ و دﮦشتی پڕبار ، رووباری پڕئاو ، که­ش و هه­وای خۆشی هه­بووه . له ئیلام­دا دو پارێزگا ، به ناوه­کانی " ماسه­به­زان " و " مهرﮦجان قه­زﮦق " هه­بووه ، که  مه­رکه­زی ماسه­به­زان ، شاری "سیروان " له گوندی " سه راب که­ڵان " له شارستانی شێروان  - چه­رداوڵ و شاری " ئه­ریوجان " له ناوچه­ی زﮦڕنه­ی ئه­یوان دامه­زرا بووه . ناوﮦندی مهرﮦجانقه­زﮦق ، " سه­یمه­ره " له نزیکی دﮦڕه شه­هر  بووه ، پاشان پارێزگای ئیلام دوای هێرشی ئیسلامیه کان له ساڵی 16 کۆچی ، به­شێک له ئه­یاله تی " جه­به­ل " یان کوێستان   ژمێردراوه . گرنگترین رووداوی ئه­م سه­ردﮦمه ، پێشهاتێکه  بۆ مه­هدی خه­لیفه­ی عه­باسی  که له ماسه­به­زان رووی دا . خوله­فای عه­باسی له وﮦرزی گه­رمی ساڵ بۆ نێچیر و سه­یران دﮦهاتنه  ماسه­به­زان . رۆژێک مه­هدی خه­ریکی راوکردن  بووه  که  به  ئه­سپه­که­ی   سه­ری  له  که­ڵاوﮦیه­ک  دﮦدات  و له ناکاو له به­ر رووخانی دیواری  که­لاوه ، ده­مرێت ،  زۆربه­ی مێژوونووسان ، وﮦکو: مێژووی : ئیبنی ئه­سیر ، ته­به­ری ، به­لازﮦری ، و موعجه مولبولدان  و ... به­م  رووداوه ئاماژه یان کردووه .}

^{گلکوێ مه­هدی تا  ئه­م  ساڵانه­ی دوایی  له ناوه­ڕاستی شاری ئیلام بوو، که  به­داخه­وﮦ  ئێسته  له  ناو چووه .}

^{له سه دﮦی  چوارﮦم ، کاتێک دﮦسه­ڵاتی به­غدا و خوله­فا به ده­ستی " ئالی بوویه " کز دﮦبێت ، ئه­م شوێنه  که  ئێستا «ئیلام»ی پێی ئێژن ، گرنگایه­تی خۆی له دﮦست دﮦدات و شارﮦکانی  له خه­ڵک چۆڵ دﮦبێت . پاشان له مه­و دوا  که­متر باسی ئیلام دﮦکرێ ، ته­نیا  ئه­وﮦنده  دﮦزانین که ماوﮦیه­ک  له  ژێر چاودێری  بنه­ماڵه ی کوردی " حه­سه­نویه " و بنه ماڵه­ی کوردی "به­نی عه­یار " دا بووه ، تا ساڵی 1307 هه تاوی که ئاغاکانی لوڕستان دﮦسه­ڵاتیان به  سه ر ئیلام  داسه­پاندووه .}

^{خاڵێک که شیاوی  وتنه  ئه­مه­یه   که  بڕێک  له لێکۆڵێنه­ران و هۆگرانی مێژوو به بۆنه­ی ناوی ئیلام ، که  له سه­ردﮦمی حکوومه­تی رﮦزاشا دا بۆ ئه­م  سه­رزﮦویه  دیاری کرا ، عیلامی باستانیان داوﮦته  به­ر  سه­رنج  و لێکۆڵینه­وه.دیاره  ئه­م  کاره  به هه­ڵه رۆیشتن و خۆماندوو کردنه . له کاتێدا هه روﮦها  که  وتمان بۆ  یه­که­م  جار فه­رهه­نگستانی ئێران ئه­م  ناوه­ی ( ئیلام ) بۆ ئه­م ناوچه­یه  داناوه . ته­نانه­ت  گه­وره پیاوێک  وﮦکو  «به­هار» ره­خنه ی له­م ناوه  گرتووه و پێشنیاری داوه  که ناوی ئه­م ناوچه­یه   له  سه­ر  یه کێک  له  ناوه  مێژینه کانی خۆی ، واتا " سیروان " ناوگیر بکرێ . به­ڵام  هه­روﮦها  که  دﮦبینین ئه­م  ناوچه­یه  له ناوی جوانی " سیروان " بێبه ش بووه.}

• ^{به­رێز سارایی ، له­م  سه­رده­مه­دا  فه­یلی  و کوردی فه­یلی زۆر باوه و  له سه­ر زوانی هه­موو که­س  که­وتووه ، مه­به­ست له  فه­یلی کیه ، به چ هۆزێ فه­یلی ده­بێژن؟}

^{هه­ر به­وجۆره  که  له وڵامی پرسیاری پێشین ئاماژه­م کرد ، ئیلام نزیک  به  حه­وت  سه­ده  له ژێر دﮦستی حکومه­تی والیان و ئه­تابه­کانی لوڕ ، که به ناوبانگ  به  فه­یلی بوون به­ڕیوه چووه و ناوچه­کانی ژێر دﮦسته­ڵاتیان هه­ر به  فه­یلی ناسراوه ، ورده ورده ناوی کورده­کانی  ناوچه­ی ژێر دﮦستیان به «فه­یلی» دﮦرچووه . ئه­مه   له روانگای  ئه­ده­بیاته­وه  پێی ئێژن مه­جازی «خاص و عام». ئه­م  ناوه  زۆرتر کوردﮦکانی خه­ڵکی«پشتکۆ» که دانیشتووی وڵاتی عێراق بوون،بۆ خۆیان هه­ڵیان­بژاردووﮦ وخویان به کوردی فه­یلی  ناساندووه .}

^{ئه مڕۆ  ئه­م  وشه   مانای به­رفراوانتری  په یدا کردووه و به گشتی  به کورده­شیعه­کانی خوارووی عێراق و ئێران دﮦبێژن . جا کوردی فه­یلی عێراق به هۆی  هاوبه­شی له قۆناخه­کانی سیاسی و سه­ربازی  ئه و وڵاته دا ، ناسراوترن .}

^{شیاوی سرنجه ، ئه­م  ناوه  فه­یلیه بووه­ته  جێگه­ی  سه­رلێ شێواوی بڕێک نووسه رو توێژﮦر که خه­یاڵیان کردووه  فه­یلی لوڕه(؟!). دیاره  که  به هه­ڵه  دﮦچن . چونکو والیانی لوڕستان  له ساڵی 1216ی کۆچی ، به هۆی شه­ڕی ناوخۆ و هه­روﮦها داخوازی  حکومه­تی  قاجار ، ناوﮦندی حکومه­تی خۆیان له خوڕﮦم ئاوا هێنا  پارێزگای ئیلام که پێشتر "پشتکۆ"­ی پێ­دﮦوترا . پاشان بنکه­ی خۆیان له شاری ئیلامی ئه­مڕۆ ، ناسراو به " دێوالا"  دامه­زراند . ئه­م   والیانه  له  گه­ڵ خۆیان بڕێک خزمه­تکار و کارداریان هێناوه  که  زاراوه و داب ونه­ریتیان له  گه­ڵ خه­ڵکی ئیلام جیاواز بوو، چونکو ئه­وان  به زاراوﮦی لوڕی قسه­یان دﮦکرد و خه­ڵکی ئیلام به کوردی . به­ڵام پاشان هه­ر نووسه­ریان  جیهانگه­ڕیک  که هاتۆته ئێره ، زاراوﮦی راسته­قینه­ی خه­ڵکی ئیلامیان به لوڕی تۆمار کردووه !ته­نانه­ت  سه­ریان سووڕ ماوه  که  لوڕی زۆر به کوردی نزیکه . یه­کێک  له­و  که­سانه  که هاتۆته  ئیلام  "محه­مه­د ئه­مین زه­کی به­گ"  بوو که زاراوه­ی خه­ڵکی پشتکۆی واتا ئیلام، به زاراوه­ی  کوردی سلێمانی نزیکتر زانیوه تا کوردی سلێمانی به کرمانجی باکوور.}

 ^{ئه­مانه هه­ڵه­یان  له­وﮦ دا بووه که  له  ناوچه­ی کوردنشین دا ، له شوێنی لوڕ گه­ڕاون !  ئه­مین زه­کی به­گ  چه­ندین  وشه­ی به گومانی خوی وه­کوو لوڕی له کتێبی کورد و کوردستان هێناوه  که  له  زوانی کوردﮦکانی پشتکۆ  کۆی کردۆته­وه . ئه­م  هه­ڵه­یه  به هۆی  ئه­وه  بووه  که  نووسه­­ر به جیاوازی زاراوﮦی حاکمانی لوڕ له­گه­ڵ زاراوﮦی خه ڵکی کورد بیری نه­کردۆته وه .}

^{ئه­م  هه­ڵه­ی مێژووییه هه­ر دووپات بووﮦ و نووسه­رانی­تر وﮦکوو سه­رچاوﮦ  که­ڵکیان لێ وﮦرگرتووه ، بۆیه  ئه­مڕۆ زۆربه­ی  نووسه­رانی کورد ، زاراوﮦی فه­یلی و که­ڵهڕی له رێزی لوڕی به ختیاری ، مه مه سه نی و خوڕﮦم ئاوا دادﮦنێن !}

^{به  هه­ر حاڵ  ئه­و کوردانه­ی که  به  فه­یلی ناسراون ، ئێستا به هه­موو کورده­شیعه­کانی عێراق و ته­نانه­ت  ئێرانیش دﮦوترێ، که  جه­ماوه­رێکی زۆرن ، تا رادﮦ­یه­ک  که  له  چه­ندین پارێزگا دانیشتوون و به شوێنی پێناسه­ وشوناسی تایبه­ت  بۆ خۆیانن . له راستیدا من دڵنیام به  بزووتنه­وﮦ وجمشتی کوردﮦ فه­یلیه­کان  له  مه­یدانی جۆراوجۆری  فه­­رهه­نگی ، له سه­ر  مه­سه­له وکێشه­ی  کورد له داهاتوو گۆڕانکاری جیدی دﮦست پێده­کات .}

• ^{جه­نابتان وﮦکو لێکۆڵه­ر  له  وتاری " پایایی و پویایی " که له ئاوێنه ی ژماره 43 و 44 چاپ کراوه ، باسی کوردی خوارووتان کردووه ، ئه­گه­ر دﮦکرێ  له  بارﮦی دابه­ش کردنی زاراوﮦ­کانی خواروودا فره­تر بۆمان قسه بکه­ن ؟}

^{له راستیدا کوردﮦکان هه­موو به  یه­ک  شێوه قسه ناکه­ن ، جیاوازی بڕێک له زاراوه کوردیه­کان، ئه­وﮦنده زۆره  که  به سه­ختی  له  زوانی  یه­ک  تێدﮦگه­ن ، یان ئه­سڵه­ن له یه­ک حاڵی نابن، به­ڵام  ریشه­ی هه­موو  زاراوﮦکان  یه­که ، هه­ڵبه­ت جۆراوجۆر زوانی کوردی نیشانه­ی دﮦسه­ڵات و توانای زوانی کوردییه ، به­ڵام  له روانگه­ی تره­وه ، کوردﮦکانی له  یه­کتری دوور کردووه .}

^{من وا بیردﮦکه­مه­وه  که  له نێوان  لقه جۆراوجۆرﮦکانی زوانی کوردی ، دوو لقی کرمانجی و سۆرانی زۆرتر که­وتوونه­ته به­ر لێکۆڵینه­وه ، به­ڵام  به داخه­وه  کوردی خواروو که بریتیه له  که­ڵهڕی،فه­یلی،گه­ڕووسی و له­کی ، بایه­خی  که­متری پێ دراوه . ئه­م کوردانه  له پارێزگاکانی کرماشان و ئیلام و به­شێک گه­وره له لوڕستان (به ناوی له­کستان) و ناوچه­ی ئه­رده­ڵان (وه­کو: قوروه و  بیجار) ، له کوردستانی ئه­و دیویش  وه­کو : خانه­قین و مه­نده­لی ، به­دره و جه­سان به­شێک له گه­ڕه­کانی به­غدا دانیشتوون .  ئه­م  کوردانه  چه­ند ملیون دﮦبن ، به­ڵام  که­متر بۆ شوناسی خۆیان تێکۆشاون ، هۆی سه­ره­کی ئه­وه بووه که  رۆشنبیران و شاعیران کوردی خواروو بۆ زوانی خۆیان که­متر هه­نگاوی پێویستان هه­ڵگرتووه . زۆرتر  ته­مه­نیان له خزمه­ت  به  ئه­م و ئه­و رابواردووه.}

 ^{هه­ر ئه­و جۆره  که دوکتۆر غولامحوسێن که­ریمی، مامۆستای زوان ناسی باسی کردووه (بنواڕه ئاوێنه ی ژمارﮦی 45 و 48 ، لاپه ڕه ی 148 ، وتاری "دسته بندی گویش های زبان کردی") تا ئێسته کوردی خواروو نه­که­وتۆته  به­ر لێکۆڵینه­وﮦی راسته­قینه­ی و زانستی . هه موو بیروڕایان  له  سه­ر شک و گومان و دﮦمارگری یه . ره­نگه  ئه­نقه­ستیش  له  کار بووبێت ، چونکو  نووسه­ره کوردﮦکان ، به تایبه­ت  کورده­کانی ناوﮦڕاست ، هه­موو زاراوه ­کوردییه­کان بێجگه­له زاراوﮦی خۆیان ، به  لوڕی له  قه­ڵه­م­داوه! هه­ڵبه­ت نووسه­رانی  کوردستان له به­ر نه­بوونی ئاگاداری و زانستی پێویست  له سه­ر  ئه­و زاراوانه واتا کوردی خواروو  واده­نووسن ، به­ڵام  نووسه­رانی  لوڕستانی به  ئه­نقه­ست مێژووی ئیلامیان پڕ له هه­ڵه­کاری کرووه . ئه­مه­شیان کردۆته­وه بیانوو که  سه­ردﮦ­مێک  له مێژوو ، ئیلام به­شێک  له جوغرافیای سیاسی لوڕستان بووه ، جا  به­م  شێوه  فه­رهه­نگ ، زوان ،شیعر ، ئاسه­واری باستانی ،فولکلور و جل و به­رگی ئیلامیان به ناوی خۆیان داگیر کردووه .}

^{بۆنموونه هه­ر ئه­و  ئاسه­واره  کۆن و مێژانه که ئه­مڕۆ له موزﮦکانی جیهان به ناوی لوڕستان تۆمار کراوه ، زۆربه­یان له ئیلام دﮦست که­وتووه .}

• ^{دڵنیام هه­ر خوێنه­رێکی لێهاتوو و لێزان تا رادﮦیه­ک بۆی روون بووته­وه، که چ جیاوازی له نێوانی کوردی فه­یلی و لوردا هه­یه، به­ڵام  له  وتاری ناوبراو ،که­سانێک وا تێگه­شتوون که جه­نابتان لوڕ به  کورد نازانن ،ئایا وایه ؟}

 ^{باسم کرد ، زوانی کوردی زۆر به دﮦسه­ڵات و به­رفراوانه و هه­موو کوردﮦکان به یه­­ک شێوه  قسه ناکه­ن؛که ئه­مه­یش زۆر سروشتیه له هه­موو ­زمانه­ زیندووه­کانی  دنیادا ئه­م دیارده ده­بینرێ،هه­ر بۆیه ناتوانین و نابێ  لوڕ به کورد نه­زانین ، به لای منه­وه  تا کاتێک هۆزێک خۆی به  به­شێک  له نه­ته­وﮦی کورد بزانێت و زانستی زوان ناسی و کۆمه­ڵ ناسی  داکۆکی  له  سه­ری بکات ،ناتوانین رﮦدی بکه­ینه­وه .}

^{له  مێژوو  لوڕ به­شێک  له کورد بووه ، هه­ر به­و جۆرﮦ که  کتێبی«شه­رﮦفنامه­ی به­دلیسی» باسی کردووه و«حه­مدوڵڵا مسته وفی» سنووری کوردستانی دیار کردووه . تازه خۆشم  هه­رچی سه­باره­ت  به  فه­رهه­نگ و زوانی لوڕی په­یجۆریم کردووه ، بڕوام وایه که لوڕﮦکان کوردن .}

^{هه­ڵبه­ت ده­بێ به­م  خاڵه گرنگه  ئاماژه بکه­م که  بڕێک له خه­ڵکی لوڕستان – مه­به­ستم لوڕه  نه«له­ک» خۆیان به کورد نازانن ، به تایبه­ت  له­م دواییدا هه­ند­ێک له نووسه­رانی لوڕستانی، شوناسی جیا له  کورد بۆ خۆیان دورست کردووه. به­ڵام  به داخه­وه  ئاسه­واری  ئه­ده­بی و مێژوویی کوردی – به تایبه­ت کوردی خواروو – به ناوی خۆیان  تومار ده­که­ن . ئایا پێویست نیه  ئه­م مه­سه­له چاره سه­ر بکرێ ؟ من پێشنیارم ئه­مه­یه  که  کورد بوون یا نه­بوونی  لوڕکان،ده­بێ  دوور له هه­موو شتێک ، ته­نیا له روانگای زانستی زوان ناسی ، دایکومێنتی مێژوویی، لێکۆڵینه­وﮦی له  سه­ر بکرێت . تا  له­م چه­واشه­یه دﮦربچین .}

• ^{هه رکات باسی کوردی خواروو پێش دێت ، بیرو هزری مرۆڤ بۆ دوندﮦکانی سه­ربه­رزی ئه­ده­بیاتی گۆرانی (هه­ورامی) ده­ڕوات . ئه­م زوانه ئه­دﮦییه  له  چ  سه­ردﮦمێک پشکوتووه ؟ جا  فه­رموون شاعیرانی ئه­و سه­ردﮦمه  چۆن به­م واقعیته گه­یشتوون که ده­بێ به یه­ک زاراوه شیعر بێژن ؟}

^{له سه­دﮦکانی پێشوو ، زوانی ئه­دﮦبی  له سه­ر  بناغه­ی زاراوﮦی هه­ورامی به دی هات که وﮦکوو  زاراوﮦی یه­کگرتووی ئه دﮦبی کورد به کار چووه ،  دیاره  خه­ڵکی هه­ر ناوچه­یه­ک  به زاراوﮦی خۆ  قسه­یان دﮦکرد و ته­نیا به زاراوﮦی گۆرانی (هه­ورامی ) شیعریان دﮦگوت . که  وایه دروست­تر ئه­وﮦیه بێژین گـﯙرانی زوانی شیعری کوردی بووه . ئه­م دﮦستکه­وته  سه­رکه­وتووه  بووﮦته هۆی ئه­وه  که  له  ناوچه جۆراوجۆرﮦکانی کوردﮦوارییدا ،کوردی    فه­یلی ، که لهڕ ، جاف ،ئه­رده­ڵانی و له ک ولور هاودڵ و هاو دﮦنگ  بن .}

^{شاعیرﮦکان له هۆنینه­وﮦی شیعر ، له تایبه­تمه­ندیه­کانی زاراوﮦی خۆیان دﮦستیان هه­ڵنه­گرتووه ، به­ڵکو له  رێزمانی  زاراوﮦی گۆرانی وﮦکو : سه­رفی ئه فعال و هه­ندێک وشه، په­یرﮦوییان کردووه . جا شاعیر ئیختیاری هه­بووﮦ  وشه­گه­لی  زاراوﮦی خۆی به کار بێنێت­. له به­ر ئه­مه ئێستا دﮦبینین هه­ورامی زۆر دﮦوڵه مه نده .}

^{وا دیارﮦ  شاعیرانی ئه­و سه­ردﮦمه  له  گه­ل  یه­ک  هام و شویان هه­بووه . له  لێکدانه­وﮦی هۆنراوﮦکانی مه­لاپه­ریشانی دینه­وﮦری ، خانای قوبادی ، شه­فیعی کولیائی ، غولام­رﮦزای ئه­رکه­وازی و مه­نوچیهرخانی­کولیوﮦند،ئه­مه  بۆمان  دﮦردﮦکه وێت  که رﮦنگه  ئه­م  شاعیرانه  له  ئه نجومه­کاندا  به­شداریان کردووه و شیعریان وتووه .}

^{له ساڵه­کانی دواییدا ، سۆرانی به هۆی دوخی سیاسی ، وردﮦ ورده جێی  گۆرانی گرته­وه. سۆرانی له ناوچه­ی­تر بوو به زاراوﮦی رﮦسمی بۆ به­شێک له کوردﮦکانی ناوﮦڕاست ، به­م  جیاوازیه  که  زاراوﮦی گۆرانی ئه­ڵقه­ی پێوﮦندی نێوان کوردﮦکانی ناوﮦڕاست و خواروو و خودی هه­ورامی بوو ، له کاتێکا سۆرانی نه یتوانی ئه­م شوێنه به­رینه بپارێزێ!}

• ^{هه­روه­ک ­ده­زانن هه­ر نه­ته­وه­یه­ک ده­بێ یه­ک زاراوه­ی ره­سمیان ببێت بۆ نووسین وفێرکاری.ئێوه­ش  له سه­ر ئه­وه جه­ختن که ئێستا سۆرانی زوانی رﮦسمی و ئه­دﮦبی ئه­مڕۆی کوردییه . له  به­رچی  ئه­م زوانه  نه­یتوانیوه  له  ناوچه­کانی  خواروودا  په­ڕه بستێنێ؟}

 ^{به­ر  له­وه  که  پرسیارﮦکه­ت  وڵام  بده­مه­وه ، پێویسته بێژم ئێستا کوردی سۆرانی به  هۆی  پشتیوانی مه­زنی  ئه­ده­بی و سیاسی ،زور به توانایه، به­ڵام بۆچی  له  ناوچه­کانی کوردی خواروو په­ڕه­ی نه­ستاندووه ، له به­ر چه­ند هۆیه  که  ئێسته ئاماژه­یان پێ دﮦکه م :}

^{1- له وشه گه­لی ئه­دﮦبی و جوانی کوردی خواروو ئیستفادﮦیان نه­کردووه. نووسه­ران و زمانه­وانانی سۆرانی پێویسته بزانن ،کوردی خواروو به­رینه و خاوه­نی  زاراوه و  فه­رهه­نگی جۆراوجۆره ، جا  ئه­گه­ر  نووسه­رانی ناوﮦراست له زوانی نووسیندا به  کوردی خواروو بایه­خ  نه­دﮦن ، ئیمه ناتوانین سۆرانی وه­کوو زوانی یه­کگرتوو و رﮦسمی بناسین ، به­ڵکو له لای ئێمه سۆرانی  ته­نیا  زوانی  ناوچه­ییه .}

^{2- نه بوونی په­یوﮦندی هات و چۆی فه­رهه­نگی، ئابووری و کۆمه­ڵایه­تی.}

^{3- فره وشه­سازی هه­ندێک که­س، که لایان وایه زوانی کوردی دﮦوڵه­مه­ند دﮦکه­ن ، له کاتێکدا ئه­وه­نده پێویست نیه وبه تایبه­ت که زوربه­ی خه­ڵک له مانای وشه­کانی داتاشراو تێناگه ن.}

^{4- ئیستفادﮦی زۆر له وشه­گه­لی نوێ ئه­و دیو ولاسایی نازانستیانه له زاراوﮦی کرمانجی، بووته هۆی ئه­وه که نه ته­نیا کوردﮦکانی خواروو ، به­ڵکو کوردﮦکانی ناوﮦڕاستیش به باشی له زمانی نووسین تێناگه­ن. له کاتێکدا خه­ڵکی ئاسایی ناوﮦڕاست و خواروو به تۆزێک وردﮦبوونه­وه له زوانی یه­ک حاڵی دﮦبن.هه­رچه­ند موشکلی سه­ره­کی ئێمه نه­بوونی  دﮦزگاکانی راگه­یاندن و جێگه­ی فێربوونی زوانی کوردی به شێوﮦی گشتیه .}

•   ^{به­م باسانه ئێوه داهاتووی زوانی یه­کگرتوو چۆن دﮦبینن ؟}

^{هه­ر به­و  جۆره  که  باسم کرد ، ئێمه زوانی یه­کگرتوومان نیه ، به­ڵکو دﮦرفه­تی  زۆرتر بۆ بزووتنه­وﮦی زاراوﮦی سۆرانی پێش­هاتووه.هه­ڵبه­ت  نابێ کرمانجی رﮦقیبی مه­زنی سۆرانی له بیر بکه­ین ، ئێسته کرمانجی شان به شانی سۆرانی  ته­نانه­ت زیاتر چاڵاکی هه­یه . تازه  جه­ماوﮦری  کورده­کانی کرمانجی له هه­موو لقه کانی ­تری  زوانی کوردی زۆرتره .}

^{تازه  ئه­گه­رئێمه قه­بووڵ  بکه­ین ، سۆرانی دﮦبێ ئه­رکی زوانی یه­کگرتوو به  ئه­ستۆ بگرێت ، ده­بێ هه­ر ئه­وه­نده  خۆی به  کرمانجی نزیک  دﮦکات و له وشه­کانیان که­ڵک وﮦرده­گرێت ، دﮦبێ  له وشه­کانی رێک وپێک و یاسا ورێسای رێزمانی ساده­ی کوردی خواروو که  له  گه­ڵ سروشتی زاراوﮦی سۆرانی سازگاره، ئیستفاده بکه­ن. نووسه­ران و زمانه­وانانی سۆرانیش دﮦبێ خۆویستی له خۆیان دوور بخه­نه­وه ، چۆن کورد بوون ، میرات و که­له­پووری هه­موومانه ، دڵنیا بین هیچ  زاراوﮦیه­ک چاوه­ڕێ نابێت زاراوه­ی­تر خۆی به سه­ری دابسه­پێنێ .}

^{کورده­کانی خواروویش جه­ماوﮦرێکی زۆرن که له خه­وتن و دوورﮦپه­رێزی ماندوون و پێش­بینی دﮦکه­م و هیوا­دارم ئه­م  لقه  له داهاتوو به  سه­ربه­رزیه­وه  چاڵاکی ئه­دﮦبی و هونه­ری  خۆی وﮦک جاران پێشان بدات .}

• ^{له م بارﮦوه  به  تێرو ته­سه­ل  باستان کرد ، ئێستا با بچینه  سه­ر باسێکی­تر . زۆر که­س دیوانی غوڵام­رﮦزای ئه­رکه­وازی کۆ کردۆته­وه ، به­ڵام کۆکردنه­وﮦ و شیکاری و راڤه­ی ئه­شعاری له لایه­ن هاوشاری شاعیر، تام وچێژی تایبه­تی هه­یه ، جه­نابتان تا چ رادﮦیه­ک توانیتان که هۆنراوﮦکانی راسته­قینه­ی کۆ  بکه­نه­وﮦ ؟}

^{ئه­رکه­وازی  له  گه­وره کانی شیعری کوردیه  که  به­رهه­می  گرنگی به  شێوه­ی گۆرانی هۆنیوه­ته­وه . له به­ر ئه­وﮦ هۆگرانی زۆری هه­بووه و هه­یه ، گه­وره  پیاوانی زۆر ئه­شعاری  ئه­رکه­وازیان  کۆکردۆته وه  . راڤه­ی بچوکیشی له  سه­ر کراوه  که  له­مانه  دﮦتوانین  به به­ڕێزان« محه­مه­د عه­لی سولتانی»، «ئیسماعیلی ته­ته­ری » و « ئه­سفه­ندیاری غه­زﮦنفه­ری » ئاماژه  پێ بکه ین . لێرﮦدا  ناخوازم کاری ئه­وان  به­راورد بکه­م ، به­ڵام کاری مامۆستا « محه مه د علی سولتانی» شیاوی رێز و ئیحترامه .}

^{من چه­ندین ساڵ خه­ریکی شیکاری رخنه­یی ئه شعاری ئه رکوازی  بووم ، به و ئامانجه تا هه­نگاوێکی باش له شی­کردنه­وﮦ و  نرخاندی ئه­شعاری ئه­رکه­وازی هه­ڵبگیرێت ، به م  بۆنه­وه  پتر له چوارده  نوسخه­ی  خه تی و چاپی بێ هیچ لایه­نگری هۆزی و تایفه­یی و به  بێ­به­کارتێکردنی هه­ستی و زﮦوقی  موقابله­م کرد . جا تێکۆشام ئه­شعارێک  تۆمار بکه­م که نزیکتر به شیعری راسته­قینه­ی شاعیرﮦوه  بێت. سه­رﮦڕای موناجاتنامه­که­ی ، ئه­شعاری شه­فاهی و ده­می شاعیریش که  له  سه­ر زاری خه­ڵکه­وه  بوو ، دوای دیاری کردنی بایه­خ و ره­ژده­ی(ئیعتباری) تۆمارم کرد . من وﮦکو راڤه­که­رێک  ناتوانم رخنه له کاری خۆم بگرم ، به­ڵام ئه­رکی خوێنه­رانه ونووسه­رانه که کاره­ی من له گه­ل دیتران به­راوه­رد بکه­ن، له چاپی یه­که­می هه­ندێک هه­ڵه­ی تایپی وماناکردن پێش­هات،که به­خته­وه­رانه له پێداچوونه­وه و ویراشته­ی دووه­­م­دا به ناوی«دیوانی غوڵامڕه­زا ئه­رکه­وازی»هه­مووی خاس وچاک بووته­وه.}

•   ^{هه ر وﮦک ئاگادارن ، مانای هه­ند­ێک  وشه و  به­یتی  ئه­رکه­وازی  تا  ئێسته هیچ  که­سێک شی نه­کردۆته­وه ، جه­نابتان چۆن توانیوتانه ئه­م گیچه­ڵه چاره­سه­ر بکه­ن؟}

 

^{هۆی ئه­و کاره  له چه­ند  به­شدایه که ئاماژﮦیان پێ ده­که­م . ئه­رکه­وازی له شێوه  و  وشه­ی گۆرانی  ئاوێته  له  گه­ڵ  زاراوﮦی فه­یلی که­ڵکی وﮦرگرتووه  که  ئه­مڕۆ له لای ئێمه  باو نیه و که­متر برﮦوی هه­یه . مانای ناوﮦرۆکی ئه­شعاری ئه­رکه­وازی دژواری  دیکه­یه ، که ئه­وﮦیش به هۆی به  کار هێنانی " ته­لمیحات  " و ئیشارات "­ی  جۆراوجۆره . ئه گه­ر که­سێک  حه­ماسه  ئایینیه­کان وﮦکو : خاوﮦران نامه­ی  نه­خوێندبێته­وه ، ناتوانێ  له مانای زۆربه­ی  ئه­شعاری  موناجاتنامه تێبگات . به هه­ر حاڵ تێکوشاوم له سه­رچاوه و کتێب خانه به ناوبانگه­کانی ئێران که­ڵک­وﮦربگرم . تا دژواری و کۆسپی زوانی و مانایی ئه­شعاری شاعیر چارﮦسه­ر بێت . وێڕای ئه­وﮦ که  له زانیاری و ئاگاداری پیاوانی به ساڵچوو که  ئه­شعاری  شاعیریان له به­ربوو، که ڵکم وﮦرگرتووه .}

• ^{هه­ندێ که­س رﮦخنه  له  ئه­شعاری ئه­رکه­وازی  دﮦگرن و ئێژن زوانی شیعری شاعیر زۆر  له  گه­ڵ  وشه  عه­رﮦبیه کان تێکه­ڵه  ، له­م  بارﮦوه  ئێوه چی ئێژن ؟}

^{دیاره  که  مه به ستی  ئێوه موناجاتنامه­ی  شاعیره ، نه  هه­مووی  ئه شعاری  ئه­و . له  وڵام دا  دﮦبێ  بێژم ئێوه کام موناجاتنامه­ی کوردی ده­ناسن که به­م جۆره نه­بێت ؟ باسی موناجاتنامه راز و نیاز ، گله یی و گازنده و دﮦست به داوێنی  خوا و گه­وره پیاوانی ئایینه . شاعیر ناچاره ، ئایاتی قورئانی پیرۆز، فه­رموودﮦ و رووداوه مێژوویی و ئاینیه­کان به شێوه­ی راسته و خۆ بگێڕێته­وه .}

^{له ئاسه­واری  ئه­ده­بی فارسیش دا ، هه­روایه  ، ئه گه ر شانامه ی فیردﮦوسی و بوستانی  سه­عدی ، له  گه ڵ  یه کدا به راورد بکه­ن ، کامیان وشه­ی عه­رﮦبی زۆرتره ؟ دیاره  که شانامه ، وشه­ی عه­رﮦبی که­متره ، چونکه بابه­ت و چوار چێوه­ی شانامه  له  گه­ڵ بوستان جیاوازی هه یه . راسته  که زۆر بوونی  وشه­کانی عه­ره­بی له بوستان  تا راده­یه­ک  دﮦگه ڕێته­وﮦ سه­ر گۆڕانکاری شێوازی«عێراقی»، به­ڵام هه­روا که­وتم ، بابه­ته­­ که زوانی شیعر دﮦگۆڕێت ، تازه  خودی فیردﮦوسی  کاتێک باسی خوا و پیاوچاکانی ئایین دﮦکات ، وشه­ی عه­رﮦبی زۆرتر به کار دﮦبات ، جا  له­م  روانگایه  به کاربردنی وشه­کانی  عه­رﮦبی له موناجاتنامه­ی  ئه­رکه­وازی  کاری سروشتیه ، تازه  ئه شعاری­تری شاعیر به کوردی په­تی و رﮦسه­ن  وتراوه .}

• ^{دۆخی شیعری کوردی ئیلامی دوای شۆرشی ئیسلامی 1357 چون ده­بینن ؟}

^{دوای شۆڕش ، شیعری کوردی و فارسی سه­رهه­ڵدانی باشیان هه­بووه . شیعری کوردی ئیلام دوای چه­ندین ساڵ بێدﮦنگی وﮦکو  قه­قنه­س له  خۆڵه­مێشی خۆی هه­ستاوه  و ژیانی نوێی دﮦست پێکردوووه . هه­ر  ئه­و  شاعیرانه  که شیعری فارسییان دﮦگوت ، وێرای شیعری فارسی ، شیعری کوردیش  له کێشه  عه­روزیه­کان ، کێشی جۆراوجۆر ، ناوﮦرۆکی نۆێ و روانگای تازه، خه­ریکی چاڵاکین. لێرﮦ  دا پێویسته ناوی چه­ند شاعیری کورد بێژم ، وﮦکو : ره­حمه­تی وﮦلی محه­مه­د ئومیدی، مسته­فا به­یگی، فه­رهاد شامرادیان ، محمه­د رﮦزا روسته م پوور، حیشمه­ت مه­نسووری،دوکتورخالسی،عه­باسی ئارام،حه­بیب به­خشووده ،ناهید محه­مه­دی، جه­بارکاکائی ،جه­لیل سه­فه­­ربه­یگی، حه یدﮦرعه لی شه فیعی ، حه­مید یه­عقووبی ، عه لی رﮦزاخانی، کیومه­رس مورادی،نیعمه­ت داودیان،حه­سه­ن­فه­ره­جی،نورمراد رزایی،قودره­ت مه­لکی،هه­میالی،ئه­حمه­د فه­تاحی،عه­لی ئه­رسه­لانی،سامان به­ختیاری ونوردین نوروڵاهی ، حه­مزه­ی ئه­ولاد، گووده­رز شاتری ،مه­حمه­د ره­زا ره­­شیدی ، و ... .}

^{که­سانی­ترکه یان من ناویان له بیرم نیه  یان شیعریانم نه­دیوه ، که  لێره­دا داوای لێبوردن دﮦکه م .}

• ^{له ئاخردا ئه­گه­رباسی­ترتان  هه­یه ، فه­رموون ؟}

^{به­ڵێ، من بۆهه­موو هاووڵاتیانی کورد  ئاواتی سه­رکه­وتن دﮦخواز­م و هیوادارم هاودڵی و هاوزوانی له بیر نه­به­ن و بۆ پاراستنی فه­رهه­نگ و ئاسه­واری  شارستانیه­تی چه­ندین هه­زار ساڵه­ی کوردی تێبکۆشن . له بواره جۆراوجۆره­کان  له لای یه­ک دانیشن و هات و چوێ فه­رهه­نگی له هه­موو ناوچه کوردنشینه­کان بکه­ن . پاشان هیوادارم نووسه­ران و رۆژنامه­وانانی کورد، خۆیان له چوارچێوه­ی یه­ک زاراوه زیندانی نه­که­ن. به هه­موو زاراوه کوردیه­کان وﮦک زاراوﮦی خۆیان بنواڕن، له وشه­کانی جوانی هه­موو زاراوه­کان ئیستفاده بکه­ن چونکو زوانی کوردی، میرات و که­له­پووری هه­موومانه.}

^{به شاعیرانیش پێشنیارده­که­م له هه­موو بوار و ناوه­ڕوک و فورمی نوێ و به تایبه­ت نوێخوازی و شیعری زاڕوانه  چاڵاکانه هه­نگاو هه­ڵگرن.چونکو به­داخه­وه ئێسته،کێشه و مه­سه­له­ی به ناوی فارسی وتن له گه­ل مناڵه­کان باو بووه. ئێمه ده­بێ فره­تر له ئه­ده­بی زاڕوانه هه­نگاوی جیدی ودڵسوزانه هه­ڵگرین تا بتوانین له­م لافاو به­رگری بکه­ین تا مناڵه­کانمان فێری زوانی باوک و باپیران بن .چون چینی خومان به هه­ر شێوه­یه­ک زوان وئه­ده­بی کوردی فێر بووین،به­ڵام ده­بێ روڵه­کانمان، به شیری گیان وهونه­ری جوان په­روه­رده ­بکه­ین.}