شعری از دکتر ایرج خالصی

 

شعری از دکتر ایرج خالصی

           

       «نیشتمان»

عشقت وينه‌ێ خون ها ده رِه‌گانم

تان و پوو دڵم مه‌زگ سخانم

هه‌ناسه‌‌ێ سينگ نوور چاوانم

  نامت هه‌ميشه ورد زوانم

گيانم وه فه‌دات ئه‌‌ێ نيشتمانم[1]

ئـارام گيانم روح و ره‌وانــم   

ويـر و خــێاڵ رووژ و شـه‌وانم

ئــاسـاره‌ێ[2] به‌ختم ده ئاسمانم

تـووزێ ده خــاكت ها ده گيرفانم

گيانم وه فدات ئه‌ێ نيَشتمانم

سه‌ر سه‌ربه‌رزي وه ئاسمان سام[3]

تا رووژ مردن خاك پاكت پام[4]

ئه‌رِا تووزێ ده خـاكت گيان فدام

رووله‌ێ پـه‌روه‌رده‌يَ كورده‌مالانم

گيانم وه‌ فدات ئه‌يَ نيَشتمانم

ده و رووژه نامه سه‌رم وه پاێ تو

دڵ ده گيان نامه، عه‌زيز ده رِاێ تو

زنه‌يَ زنگانيم گشتيَ فدايَ تو

   رِوولَه‌ي گيــان فه‌دايَ خاك ئيَرانم

گيانم وه فدات ئه‌يَ نيَشتمانم

---

1-اي وطن

2-ستاره

3-مي سايم.

4-محافظت مي كنم.

زوایای پنهان قیام ایلام

زوایای پنهان قیام ایلام

( در سال 1308 خورشیدی )

 

·       عباس محمدزاده( ملکشا)

 

چکیده :

در این جستار تاریخی به علل ظهور ،  زمینه ها ، دلایل و نتایج قیام ایلام و همچنین نقش رهبران آن در ایجاد اتحاد و همدلی در میان ایلات و طوایف پشتکوه اشاره شده است  روش پژوهش در این مقاله عموماً مبتنی بر منابع و مآخذ معتبر و اسناد مرکز مطالعات تاریخ دیپلماسی وابسته به امور خارجه و مصاحبه با کهن سالان و حاضران در قیام و تحلیل و واکاوی آن ها توسط نگارنده است .

 کلید واژه : ایلام ، جنگ جهانی اول ، شاه محمد یاری ، رضاخان ، والی

مقدمه :

استان ایلام با مساحتی بالغ بر 19044 کیلومتر مربع و جمعیتی حدود 620 هزار نفر و هشت شهرستان در غرب ایران قرار گرفته است . زبان مردم ایلام کردی است که آن را کُردی جنوبی یا فَیلی نیز می گویند در این مبحث به گوشه ای از تاریخ ایلام پرداخته می شود.

قیام رنو فراز برجسته ای از تاریخ پرفراز و نشیب ایلام به شمار می رود و این رخداد به یادماندنی که با اتحاد و همکاری ایلات و طوایف کُرد به وقوع پیوست شاهدی بر سلحشوری و دلاوری های آنان است .

اما کشور ایران در طول تاریخ ادوار دشواری را از سرگذرانده و از این رهگذر تجارب گرانبهایی اندوخته است . یکی از این ادوار اواخر سلطه ی  قاجاریه بر ایران است که آخرین شاه این سلسله هیبت و ابهت کشور را جریحه دار نمود.

با آنکه احمد شاه به علت سن کم و نیز کم تجربگی قادر به اداره ی امور کشور نبود جنگ جهانی اول به وقوع پیوست و طبیعی بود که ایران به دلیل موقعیت خاص استراتژیکی و ضعف و ناتوانی دولت در کنترل و حفظ تمامیت ارضی کشور و همچنین وجود حکومت های نیمه مستقل همچون والیان ایلام و والیان سرکش خوزستان صحنه کشاکش و درگیری شود. با وجود حضور قوای انگلیس و شوروی در آن زمان در ایران با تهاجم گسترده عثمانی به غرب کشور و نیز پیوستن آنها به آلمانی ها و سعی شان برای نفوذ در نواحی غرب ایران عملاً این کشور جولانگاه بیگانگان شد .

 به رغم حملات گاه و بیگاه عثمانی ها به صفحات غربی به ویژه ایلام ، مهران و... که سرتیپ حاجعلی رزم آرا از آنها نام برده ودر این مناطق امنیت نسبی حکمفرما بود به گونه ای که برخی از رهبران مذهبی با سفر به کرمانشاه به رهبری نظام السلطنه مافی دولت موقت تشکیل دادند. سرانجام در حوت 1299 رضاخان میر پنج که فرمانده  بریگاد قزاق ارتش ایران بود ، کودتا کرد.

«رضاخان در راه تثبیت قدرت خود قشون متحد الشکل تاسیس کرد و آن را گسترش داد ، بر ولایات اعمال نظم نمود ، بر دولت مسلط شد و مجلس را زیر نفوذ آورد. وی قیام کردها به رهبری اسماعیل آقا سمیتقو را در آذربایجان فرو نشاند و علاوه بر آن از طریق نیروی قهریه و واگذاری امتیازات عشایر بختیاری و لُر در جنوب کشور را مطیع ساخت . [1]»

در این دوران در ایلام غلامرضاخان ابوقداره فرزند حسینقلی خان حکمرانی می کرد که به نوشته سیاحان غربی بیش از بیست هزار نفر نیرو به عنوان تفنگچی در اختیار داشت و حتی گهگاهی پسران وی به نیروهای عثمانی شبیخون می زدند تا اینکه رضاخان که با حکومت های ملوک الطوایفی مخالف بود ، مکتوب دوستانه ای به غلامرضاخان ارسال و از وی خواسته بود تا جهت پاره ای توضیحات به تهران برود.

پس از آنکه ابوقداره از مسافرت به تهران سرباز زد رضاشاه ناچاراً سالار اشرف اعظم زنگنه را نزد والی فرستاد اما وی نیز پس از عدم حصول به نتیجه دلخواه به پایتخت بازگشت و غلامرضا خان که می دانست دوران حکومتش به سر رسیده تصمیم گرفت به عراق مهاجرت کند.

پس از آنکه حکومت نیمه مستقل پشتکوه ( ایلام ) از میان برداشته شد زمینه برای ورود نیروهای حکومت مرکزی فراهم گردید و اولین گروه حکومتی شامل سرتیپ محمد صادق کوپال ، سرهنگ علی اکبر درخشانی ، پورسردار مسئول مالیه و چندین افسر و بیش از یکصد و پنجاه سرباز به حسین آباد ( مرکز ایلام کنونی ) وارد شدند و قلعه ی والی را اقامتگاه دائمی و مرکز فرماندهی خود قرار دادند ، بر اساس اسناد و مدارک موثق از مرکز اسناد تاریخ و دیپلماسی درگیری هایی نیز بین آنان پدید آمد.

مورخه 15 فروردین 1306 ، پرونده 9 نمره 22 ، جنرال قونسولگری دولتعلیه ایران بین النهرین – بغداد – مقام منیع وزارت

بموجب اطلاعات واصله فتاح خان توشمال از بستگان والی پشتکوه ی کدخدای عشیره خزل را که به دولت اظهار اطاعت و اخلاص می کرده به قتل رسانده و یاور اسفندیارخان و شش نفر نظامی را یکشب تا صبح زنجیر کرده و اساس و تفنگ آنها را گرفته است .    

در خردادماه 1307 خورشیدی درگیری هایی بین کشاورزان و امنیه ها رخ داد که منجر به قتل فردی از ایل شوهان و مجروح شدن عده ی  دیگری گردید متعاقب آن سرتیپ کوپال قوانینی وضع نمود که بسا شدید تر از تنبیهاتی بود که والی ایلام برای مجروحین در نظر مي‌گرفت و این موارد باعث روی گردانیِ کُردهای ایلامی از حکومت تازه تاسیس پهلوی در حسین آباد گردید .

از سوی دیگر قوانین چون ممنوعیت کوچ نشینی ، خلع سلاح عمومی و کشف حجاب باعث تشدید این اختلافات گردید . رضاخان که به ترویج ناسیونالیزم افراطی پان فارسیسم می پرداخت دستور داد تا پوشش سنتی ایلامیان که همان پوشش کُردی رایج در ساير مناطق کردنشین است ممنوع گردد و کت  وشلوار و کلاه پهلوی مورد استفاده قرار گیرد .

 

شاه محمد یاری

شاه محمد یاری ( مشهور به شامگه رضاخان ) از مصلحان و بزرگان ایل ملکشاهی سابقه ای درخشان در مبارزه و ستیز با متجاوزين عثمانی و عرب را در کارنامه اش داشت، همراه با دیگر سران از جمله میرزا شاه محمد خسروی  و تعدادی از توشمالان ایل کُرد از حکمران نظامی خواست تا رفتار متعادل تری در قبال مردم ستمدیده ی این سامان در پیش گیرد . لیکن بر خلاف انتظار سران ایلامی ، سرتیپ کوپال در اخطاریه ای که برای بزرگان ارسال می دارد از آنان می خواهد تا در امور حکومتی دخالت ننمایند و این عکس العمل نظامیان باعث گردید که زعمای قوم به رهبری شاه محمد یاری به فکر قیام همه جانبه و تسخیر مرکز حکومت بپردازند.

با آنکه شاه محمد یاری در تدارک حمله به مرکز نظامیان بود غلامرضا خان والی در باغشاهی عراق توانست با رشید السطان کردستانی و همفکران وی در کردستان ارتباط برقرار نماید و زمینه ی همکاری دو جانبه را فراهم و شورش در حال شکل گیری ایلام را به کرمانشاه و کردستان توسعه بخشد . 1

غلامرضاخان سپس از سران ایل بیرانوند در لرستان که از دولت ناراضی و در حال ستیز با آنان بودند خواسته بود تا همدوش با ایلامیها حملات خود را علیه قشون سردار سپه تشدید کنند و نیرویی به ایلام اعزام دارند تا والی معزول پس از بازگشت به قدرت آنان را از لطف خود سودمند گرداند. در این زمان شورش کُردها به اوج خود رسیده بود. 2

« همچنین شورش ایلات کُرد در جوار ترکیه و انگلستان ( عراق ) وسعت زیادی گرفت . در درجه اول گره خوردن شورش سردار رشید با سالار الدوله شاهزاده قاجار که از جانب مادر با کُردها خویشی داشت [ یکی از همسران سالار الدوله دختر غلامرضاخان ابوقداره والی ایلام و همسر دیگرش دختر داود خان رئیس ایل کلهر بود ] و سپس رابطه ای که بین سران کرد ایرانی و کردان سلیمانیه وجود داشت و بالاخره وسعت منطقه کردستان از کرمانشاه تاماکو سبب می شد تا خاموش کردن این فتنه برای دولت مرکزی دشوار باشد . 3

در اینجا سنددیگری درباره ی تبانی لرستانی ، ایلامیها و کردستانی ها جهت ایجاد آشوب و شورش گسترده در غرب کشور می آوریم :

جنرال قونسولگری دولتعلیه ایران

بین النهرین – بغداد

مقام منیع وزارت جلیله امور خارجه

اخیراً شنیده شد یک قسمتی از عشایر لرستان که ایل جوکی ( جودکی ) وسگوند باشند با والی پشتکوه اتفاق کرده اند و همچنین والی با رشید السلطان کردستانی نیز بندوبستی کرده که یک مرتبه لرستان ، پشتکوه [ ایلام ] و کردستان را مغشوش نمایندو ...  4

بر اساس مدارکی راجع به قیام ایلامیان که ممهور به مهر محرمانه شده چنین آمده که تعدادی از توشمالان ایلام معتمدین  خود را به باغشاهی نزد غلامرضاخان فرستاده و در موضوع شرارت و عصیان مذاکراتی نموده اند که به طور ناگهانی مامورین دولتی را محاصره و پس از خلع سلاح آنها را از حسین آباد خارج و بمقاصد سوء خود ناشی شوند  به علاوه طوایف پشتکوه مقدار زیادی تفنگهای سه تیر ، پنج تیر و ده تیر از اعراب خریده اند تا در جنگ از آنها استفاده نمایند. 1

 

تداوم درگیری ها

با توجه به درگیریهای مختلفی که در سراسر ایران خاصه مناطق کردنشین علیه حکومت پهلوی صورت گرفته بود شاه محمد یاری که به پشتیبانی تفنگچیان والی معزول نیز دلگرم بود درصد برآمد تا با متحد ساختن ایلات ایلامی به حسین آباد حمله و پس از تصرف ادارات دولتی خود صاحب حکومت ایلام شود.

شاه محمد یاری با اتکا به ایل خود که پرجمعیت ترین ایل پشتکوه محسوب می شود         ( ر.ک: ایلام و تمدن دیرینه ی آن ) و همچنین تحمل لطمات و صدمات فراوان از ناحیه والیان و رویگردانی از قشون رضا خان و ظلم مضاعف آنان درصد تشکیل حکومت مردمی برآمد .

معمرین معتقدند شاه محمدکه نیروهایش اسلحه کافی در اختیار نداشند تعداد زیادی سلاح و مهمات از طریق خانقین و کردستان عراق جمع آوری کرد تا در نبرد علیه دولت پهلوی از آنها استفاده کند. نیروهای مزبور پس از تسلیح به پاسگاه های مرزی در امیرآباد و کنجانچم حمله ور شده و نظامیان را خلع سلاح نمودند.

همزمان با تسلیح نیروهای شاه محمد یاری ، علیقی خان صارم السلطنه ( پسر والی معزول ) که معاونت کوپال را بر عهده داشت و به دستور دولت برای سرکوب شورش ایل کرد در دهلران تعداد دویست قبضه اسلحه دریافت نموده بود ، به نیروهای شورشی پیوست و جناح دوم حرکت مسلحانه مردمی را تشکیل داد و همراه با دیگر توشمالان و بزرگان به قصد تصرف حسین آباد حرکت کرد.

باید گفت قیام ایلام ظرفیت و توانایی تعمیم و تبدیل به یک جنبش فراگیر ملی را در خود داشت و در صورتی که اتحاد کامل استان ها مرزنشین کوهستانی به وقوع می پیوست و چون ایل سنجابی کرمانشاه با سردار رشید همکاری داشت رضاشاه نمی توانست بر این مناطق مجدداً اعمال نظم و نفوذ نماید.

یکی از نویسندگان در این مورد می نویسد :

« در سال 1308 خورشیدی علیقلی خان ( صارم السلطنه ) فرزند غلامرضاخان ابوقداره والی پشتکوه به همراه چند برادر خود داعیه ی حکومت پشتکوه شده و نسبت به تمام هشدارهای دولت مرکزی بی توجهی نشان داده و تمام نیروهای مردمی طوایف پشتکوه ( شوهان ، کرد، دیناروند و ... ) را جمع کرده و علیه حکومت مرکزی قیام کرد.1

سرانجام پس از چندین روز زد و خورد متقابل ، حسین آباد ایلام با چندین کشته و مجروح به دست شورشیان افتاد و شاه محمد یاری در جمع نیروهای مردمی از شانس و اقبال بلند خود سخن به میان راند . در حالیکه محاصره مرکز نظامیان ادامه داشت و شورشیان می دانستند قشون رضاخان برای سرکوب آنان از سمت شمال و مسیر کرمانشاه و ایوان خواهند رسید با نیروهای زیادی برای مقابله با نظامیان واقع در اسلام آباد و کرمانشاه و همچنین همراه ساختن عشایر آن مناطق حرکت کردند تا به مقاصد اصلی شان دست یابند این جنگجویان در گردنه ی مشهور رنو که راهی صعب العبور دارد مستقر و مشغول به ایجاد استحکامات دفاعی شده بودند. همچنین در حدود سیصد تن از زبده ترین تیراندازان به سمت کرمانشاه طی طریق کرده و در محلی موسوم به چهارمله با عده ای از سربازان رضاخان درگیری مسلحانه نمودند.

اما با توجه به شرح کامل گزارش ها و اخباری که به مرکز رسید قرار به این شد که یک هنگ پیاده و سواره نظام از خرم آباد و یک هنگ پیاده از کرمانشاهان به فرماندهی حاجعلی رزم آرا به همراه چندین عراده توپ و مسلسلهای سنگین شصت تیری جهت درهم کوبیدن شورش و مجازات عاملان و روسای ایلات و عشایر متمرد اعزام شود.2

به هر صورت گروهی از نیروهای رضاخان که سراسیمه از کرمانشاه اعزام شده بودند پس از چند روز به محدوده ی شهرستان کنونی ایوان ( روستای سراب بازان ) وارد شدند و در پناه صخره ها و درختان تنومند به تحکیم مواضع پرداختند . آنان تفنگچیان اجیر شده را در خط اول درگیری مستقر نموده بودند تا در صورت اجتناب از تیراندازی توسط نظامیان هدف قرارداده شوند. سرانجام پس از زد و خوردهای بسیار  و کشته و زخمی شدن عده ی زیادی از طرفین ، به علت اتمام مهمات ، خرابی سلاحها ، نبود نیروهای تازه نفس ، خستگی ناشی از یک ماه درگیری در حسین آباد و رنو ، تضعیف روحیه عشایر در اثر غرش مهیب توپخانه و بمباران هوایی روستای هفت چشمه و ... شکست قوای مردمی رقم خورد.

افراد و طوایفی که در جنگ شرکت داشتند بنا به درخواست سران به قسمت هایی از کوه های صعب العبور ، مانشت ، کبیرکوه ، دینارکوه و باغشاهی در عراق حرکت کردند.

حاجعلی رزم آرا در بخشی از کتابش در خصوص قیام ایلام می نویسد :

« روز قبل از عروسی در منزل بودم تلگرافی از فرماندهی قوای غرب رسید که وجود شما به واسطه ی پیش آمدهای پشتکوه لازم است . صبح فردا خود را به فرمانده قوا معرفی کردم ... چون قسمت عمده قوا در ماموریت پشتکوه بودند لذا با قسمت هایی که در حدود دو گروهان بود به طرف شاه آباد و از آنجا به طرف ایوان حرکت کردم ... و تصمیم آنها ، شورشیان ،این است که برای همراه کردن عشایر ایوان و شاه آباد به طرف این نواحی سرازیر شوند ... ضمناً قاصد کاغذی از سرتیپ کوپال داشت که ... فرمانده قوای نظامی ، من با عده ای از نظامیان همراه خود مدت سیزده روز است که در قلعه حسین آباد بوده و حتی از سه روز قبل آب ما را هم قطع و خورک ما منحصر به جو آب چاه بدی است .1

 

مقاومت ایلامیان و اعلام عفو عمومی به دستور رضاشاه

  پس از آنکه این درگیری ها کاملاً عمومیت یافت رضاخان در اقدامی شتابزده و جهت ایجاد تفرقه و اختلاف در بین مردم ایلام ، به عفو عمومی پرداخت و تا حدودی توانست از شدت درگیری ها بکاهد. اما در اینجا لازمست نظر به اهمیت موضوع به چند علت شکست بپردازیم و از آن جمله در اکثر قیام ها حکام ایران جهت سرکوب اینگونه عصیانهای محلی و منطقه ای از وجود نیروهای ایلات سرسپرده سود جسته اند که قیام میرزا کوچک خان ، سمکو ، سالار الدوله و ... نمونه هایی قابل ذکر است و در سال 1308 خورشیدی دولت با تطمیع سران برخی ایلات گام اساسی را جهت مقابله با این قیام برداشت . از موارد دیگر که در شکست اکثر قیامهای کردان بی تاثیر نبوده و رگه هایی از آن در قیام شاه محمد یاری یافت می شود خیانت است که تضعیف قیام و تسریع روند شکست قیام کنندگان را موجب گردید . استفاده از جنگ افزارهای مدرن نظیر هواپیما و توپ جملگی زمینه ی شکست  قیام را فراهم نمود.

 

اعدام هفت تن از بزرگان ایلامی

پس از اعلام عفو عمومی توسط رضاشاه و تضعیف قیام و تهدید و تطمیع برخی (توشمالان روسای ایلات ایلامی ) به حمایت از دولت کوپال ، هفت تن از بزرگان ایلامی از جمله دو تن در زندان کرمانشاه و پنج تن در محل کنونی فرمانداری ایلام تیر باران شدند.

مولف کتاب جغرافیای تاريخي ايوان  که رزم آرا را عامل اعدام ها معرفی کرده آورده است :

« پس از پایان جنگ که امنیتی در منطقه به وجود آمد ، فرماندهان نظامی برای ترساندن و زهر چشم گرفتن دو نفر از کد خدایان دیوالا ( طایفه ده بالا ) به نام کد خدا موسی و کد خدا درویش که به گفته ای هیچ نقشی در جنگ نداشتند و چون دستور آمده بود که دو نفر را اعدام کنید تا بقیه بترسند ، آنها را انتخاب و اعدام کردند. 1»

به هر تقدیر با اعدام این افراد و کشته و مجروح شدن صدها تن ، والیزاده معجزی از کشته شدن     60تن از ایل خزل سخن به ميان آورده است   ، حبس افراد زیادی در زندان کرمانشاه ( زندان شهربانی سابق ) و در قلعه ی فلک الافلاک لرستان و قصر قجر ( زندان قصر تهران ) تا حدود دو سال و تعقیب شورشیان تا داخل خاک عراق ، این قیام تا حدود زیادی تضعیف گردید و آخر الامر سرتیپ محمد صادق کوپال در تلگرافی به مرکز خاتمه ی این حماسه ی تاریخی را اعلام نمود. 

نتیجه گیری :

بدون شک قیام ایلام حلقه مفقوده سلسله قیام های کُردان علیه حکومت پهلوی اول محسوب می گردد که بنا به دلایلی کمتر مورد باز خوانی و واکاوی قرار گرفته است . قیامی که در آن از جنوبی ترین شهرستان ، ایل کُرد دهلران ، تا ایلات خزل ، ملکشاهی ، ارکوازی ، دهبالایی ، شوهان ، علی شروان و ... حضور داشته و همراه و همدوش هم علیه برنامه های تحمیلی رضاخانی بالاخص کشف حجاب و ممنوعیت پوشش سنتی و تخته قاپو کردن ایلات بپا خواستند.

در واقع نمی توان بدون آگاهی کامل از سایر قیام ها و شورش هایی که چه پیش و چه پس از به قدرت رسیدن رضاخان پهلوی صورت گرفت در این باره قلمفرسایی کرد زیرا یکی از دلایل این حرکت های خود جوش مردمی نبود پروسه ی دولت سازی و ملت سازی در تاریخ ایران بوده که برای نخستین بار رضاشاه درصدد اجرای این مهم برآمد و سرنوشت اقلیت های ایرانی از قبیل اعراب ، الوار ، آذری ها ، بلوچ ها ، ترکمن ها و قشقایی ها را با فارس های مرکز نشین پیوند داد و خود را به عنوان تداوم دهنده ی حکومت شاهنشاهی کوروش و داریوش معرفی نمود. علاوه بر نبود پروسه ملت سازی در تاریخ ایران ، ناآشنایی مرکز نشینان حاکم با روحیات و خلقیات و ایعاد جامعه شناسی و فرهنگی نواحی ایران و صدور فرامین شداد و غلاظ و همچنین نقش کاریزماتیک رهبران بومی در مناطق کُردنشین را نمی توان در آغاز این خیزش ها از نظر دور داشت . امری که تاکنون به فراموشی سپرده شده است .

 

منابع و مآخذ :

افشار سیستانی ، ایرج ، نگاهی به ایلام

افشار سیستانی ، ایرج ، ایلام و تمدن دیرینه ی آن ، تهران ، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، 1372

امیر احمدی ، احمد ، خاطرات نخستین سپهبد ایران ، به کوشش غلامحسین زرگری نژاد ، تهران ، موسسه پژوهشی و مطالعات فرهنگی ، 1373

حنیف ،محمد ، شناخت ایل بیران وند ( رساله ی فوق لیسانش تاریخ ) دانشگاه آزاد اسلامی تهران ، 1374

محمد زاده ، ملکشا ، عباس ، قیام ایلام در عصر رضاشاه ، ایلام ، گویش ، 1383 .

رزم آرا ، علی ، جغرافیای نظامی ایران ( پشتکوه ) تهران ، چاپخانه ارتش ، 1320

رزم آرا ، حاجعلی ، خاطرات و اسناد سپهبد حاجعلی رزم آرا ، به کوشش کامبیز رزم آرا و کاوه بیتا ، تهران ، شیرزاده ، تهران ، شیرزاده ، 1382

سارایی ، ظاهر ، شاعر قله های مه آلود ، تهران ، گویه ، 1379

صفی زاده ( بوده که یی ) صدیق ، تاریخ کُرد و کُردستان ، تهران ، نشر آتیه ، 1378

ماهنامه کُردی ئاوینه ( به زبان کردی و فارسی ) تهران ، سالهای 1373 تا 1375

محمدی ، آیت ا.. ، جغرافیای تاریخی و تاریخ ایوان غرب ( ایوان کلهر ) چاپ نهضت 1376 .

متعضد ، خسرو ، تاریخ 57 ساله ایران در عصر پهلوی ، تهران ، مهارت ، 1380 .

نقیب زاده ، احمد ، دولت رضاشاه و نظام ایلی ، تهران ، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، چاپ اول ، 1379 .

والیزاده معجزی ، محمد رضا ، تاریخ لرستان ، تهران ، حروفیه ، 1382

 

منابع خارجی :

1- Arfa, Hassan – the Kurds, oxford unirersity press, 1966.

 

---

1- معتضد ، خسرو ، تاریخ 57 ساله ایران در عصر پهلوی ، انتشارات علمی ، تهران ، 1380 ، ص173.

1- محمد زاده ملکشا ، عباس ، قیام ایلام در عضر رضا شاه ، ایلام ، گویش ، 1383 ، ص 66

2 –  همان منبع

3 - H.Arfa, of , cit , pp , 65 -66

4- محمد زاده ملکشا ، همان ، ص 67

1 – محمد زاده ، همان ، 68

1 – محمدی ، آیت ا... ، جغرافیای تاریخی ایوان غرب ، چاپ نهضت ، 1376 ، ص 120

2 – محمد زاده ملکشا ، همان منبع ، ص 95

1 –رزم آرا ، حاجعلی ، خاطرات و اسناد سپهبد حاجعلی رزم آرا ، تهران ، شیرازه ، 1382

1 – آیت الله محمدی ، همان منبع ، ص 121 .